Mrągowo, 28.04.2026 r.
Stanowisko IIPM wobec wprowadzania systemu klasyfikacji żywności w oparciu o stopień jej przetworzenia
Instytut Innowacji Przemysłu Mleczarskiego Sp. z o.o., wyraża krytyczne, zgodne ze stanowiskiem Międzynarodowej Federacji Mleczarskiej (FIL/IDF), podejście do stosowania systemu klasyfikacji żywności NOVA. W ocenie Instytutu system ten jest narzędziem nadmiernie uproszczonym, które deprecjonuje rzeczywistą wartość odżywczą i zdrowotną produktów mlecznych.
Zgadzamy się ze stanowiskiem FIL/IDF, że „łączenie przetwarzania żywności z efektami zdrowotnymi to podejście uproszczone i potencjalnie wprowadzające konsumenta w błąd”.
Badacze i organizacje międzynarodowe poświęcają coraz więcej uwagi produkcji, znakowaniu oraz marketingowi żywności ultraprzetworzonej (UPF). Najnowsze doniesienia (przełom 2025/2026) wskazują na zaostrzanie stanowiska niektórych interesariuszy wobec UPF, wiążąc jej spożycie z poważnymi zagrożeniami zdrowotnymi, w tym otyłością, chorobami serca i problemami z płodnością. Najbardziej znanym systemem rankingowym jest NOVA [1], który jest stosowany przez naukowców i interesariuszy w celu oceny jakości diety opartej na produktach w zależności od stopniach ich przetworzenia. System ten ma jednak niejasne, nie poparte żadnymi dowodami naukowymi, arbitralne kryteria kwalifikacji produktów do grup o różnych stopniach przetworzenia.
Międzynarodowa Federacja Mleczarska jest zaniepokojona rosnącymi wysiłkami niektórych decydentów i organizacji międzynarodowych na rzecz wprowadzania polityki dążącej do klasyfikacji żywności i/lub zniechęcania do jej produkcji lub spożycia w oparciu o stopień przetworzenia.
Choć zwolennicy NOVA, argumentują, że takie podejście może poprawić stan zdrowia populacji, FIL/IDF podkreśla, że przypisywanie wyższości zdrowotnej żywności mniej przetworzonej jest nadmiernym uproszczeniem niepopartym solidnymi dowodami naukowymi. Podobne obawy wyrażają inni eksperci ds. żywienia [2], wskazując, że wdrażanie polityki opartej wyłącznie na stopniu przetworzenia żywności może wprowadzać konsumentów w błąd co do rzeczywistej wartości odżywczej produktów, a przez to negatywnie wpływać na ich wybory żywieniowe.
Wykazano, że produkty mleczne stanowią integralną część zdrowej diety, dostarczając kluczowych źródeł licznych niezbędnych składników odżywczych i wspierając wiele udokumentowanych pozytywnych efektów zdrowotnych [3]. Mimo to liczne wyroby mleczne, w tym sery i jogurty owocowe, są klasyfikowane w systemie NOVA jako żywność przetworzona lub wysoko przetworzona, której spożycie zaleca się ograniczać [3]. W wielu przypadkach krajowe zalecenia żywieniowe wskazują te same produkty jako kluczowe źródła deficytowych składników odżywczych. Przykładowo, białka serwatkowe powszechnie stosuje się do wzbogacania wartości odżywczej produktów. Pojawia się tu jednak paradoks: wiele produktów z ich dodatkiem system NOVA klasyfikuje jako żywność wysokoprzetworzoną, której spożycie należy ograniczać. Dzieje się tak mimo faktu, że składniki te powstają w standardowych procesach (jak filtracja czy suszenie) i pochodzą z wartościowych produktów ubocznych (serwatki czy maślanki), co dodatkowo sprzyja ograniczaniu marnotrawstwa żywności.
W obliczu narastającej presji na wdrażanie regulacji wymierzonych w żywność przetworzoną i UPF, decydenci powinni wcześniej krytycznie przeanalizować ograniczenia systemów rankingowych bazujących na stopniu przetworzenia produktów żywnościowych. Szczególnie należałoby uwzględnić tendencję takich rankingów do wprowadzania konsumentów w błąd co do wartości zdrowotnej niektórych produktów, w tym wyrobów mlecznych. Systemy rankingowe takie jak NOVA pomijają następujące aspekty [1]:
- oparte na dowodach naukowych zalecania zawarte w wytycznych żywieniowych, które zachęcają do spożywania składników mlecznych [4];
- wzbogacania niektórych powszechnie spożywanych produktów podstawowych w celu poprawy efektów zdrowotnych populacji (np. wzbogacania kleików ryżowych wysokiej jakości białkiem, szczególnie w regionach o niskim spożyciu białka);
- złożonych interakcji składników odżywczych i innych komponentów wewnątrz całego produktu spożywczego (np. całej matrycy produktu mlecznego);
- pozytywnego wkładu receptur i dodatków w zapewnienie bezpieczeństwa, adekwatności żywieniowej, jakości, konserwacji i wydłużenie okresu przydatności do spożycia żywności;
- znaczenie ograniczania marnotrawstwa i strat żywności w kontekście zrównoważonego rozwoju;
- stosowanie składników i/lub dodatków/procesów zapewniających bezpieczeństwo żywności w okresie jej przydatności do spożycia, szczególnie w krajach, gdzie łańcuchy chłodnicze nie są zachowywane;
- dostępność cenowa;
- potrzeby wyżywienia rosnącej populacji światowej [1,2];
Przychylamy się do stanowiska FIL/IDF i popieramy zalecenia i polityki żywieniowe, które przynoszą realne korzyści dla zdrowia publicznego i pozwalają konsumentom bilansować dietę poprzez właściwe wybory żywieniowe, zgodnie z krajowymi i międzynarodowymi wytycznymi. Kluczowe jest podejście holistyczne, a nie ograniczanie oceny żywności wyłącznie do stopnia przetworzenia przy jednoczesnym pomijaniu płynących z niego korzyści.
Produkty mleczne są powszechnie uznawane za integralną część zdrowej diety i istotne źródło niezbędnych składników odżywczych. Każde uproszczone i nieuzasadnione naukowo podejście do wytycznych żywieniowych lub klasyfikacji żywności, koncentrujące się na „stopniu przetworzenia”, prawdopodobnie doprowadzi do wykluczenia lub unikania bogatych w składniki odżywcze, korzystnych produktów i dodatków. Dotyczy to wielu produktów mlecznych, które w systemach takich jak NOVA są klasyfikowane jako przetworzone lub wysokoprzetworzone [5]. Przykłady obejmują: napoje mleczne z dodatkiem białka, niektóre fermentowane produkty mleczne, takie jak jogurty owocowe, kefir i doogh, sery, a także pożywne i bioaktywne składniki pochodzenia mlecznego otrzymywane w wyniku przetwarzania, takie jak kazeina, białka serwatkowe, laktoza i laktoferyna.
Podsumowując, produkty mleczne są powszechnie uznawane zarówno przez ekspertów, jak i konsumentów za żywność wartościową, przystępną cenowo i bezpieczną. Wykazują one długofalowy, pozytywny wpływ na zdrowie człowieka, niezależnie od stopnia ich przetworzenia. Zniechęcanie do spożywania żywności ze względu na zakres „przetwarzania” wg systemu NOVA jest podejściem arbitralnym, niepopartym dowodami naukowymi, często sprzecznym, nieodpowiednim do tworzenia polityki żywieniowej i może mieć szkodliwy wpływ na wybór żywności przez konsumentów. W związku z powyższym, podobnie jak FIL/IDF, zdecydowanie sprzeciwiamy się stosowaniu systemu rankingowego NOVA. Wytyczne żywieniowe, polityki krajowe czy standardy międzynarodowe oceniające produkty spożywcze, muszą opierać się na solidnych dowodach naukowych, które potwierdzają ich realny wpływ na zdrowie.
Literatura:
[1] The NOVA classification system classifies foods into categories based on a number of
ingredients, type of processing and use of (some) food additives.
[2] Jones, J. Food processing: Criteria for dietary guidance and public health? (2019). Proceedings of the Nutrition Society, 78(1), 4-18.; Gibney, MJ. Ultra-Processed Foods: Definitions and Policy Issues (2019), Curr Dev Nutr. 3(2).
[3] Milk and dairy foods are well-known for being naturally nutrient rich, providing an abundant supply of in particular high-quality protein, calcium, phosphorus, potassium, iodine, and vitamins B2 and B12. The unique package of essential nutrients contained within dairy products contributes to the prevention of all forms of malnutrition. A growing evidence base supports no or an inverse association between the intake of dairy products and the incidence of obesity, type 2 diabetes, stroke, certain cancers and cardiovascular disease.
[4] FAO database shows 83 countries including dairy recommendations in their dietary guidelines: http://www.fao.org/nutrition/education/food-dietary-guidelines/home/en/
[5] Jones, Julie Miller. “Food processing: criteria for dietary guidance and public health?” (2018) Proceedings of the Nutrition Society 78 :4 – 18.